« تاریخچه شهرگز»

شهرتاریخی گزدردشت نسبتا مسطحی قرارگرفته که فاقد عوارض طبیعی می باشد این شهربه فاصله ۱۸ کیلومتری شمال اصفهان (۹ کیلومتری ازانتهای اصفهان ) وکناراتوبان جدیداصفهان – تهران واقع شده است ازنظرتقسیمات کشوری جزء شهرستان شاهین شهرومیمه ازاستان اصفهان می باشد طول شرقی شهرگزازنصف النهارگرینویچ ۵۱ درجه و۳۹ دقیقه و۳۰ ثانیه وعرض شمالی آن ازخط استوا ۳۲ درجه و۳۸ دقیقه و۳۰ ثانیه است ارتفاع این شهرنسبت به سطح دریا درحدود ۱۵۰۰ متروجمعیت آن حدود ۲۰ هزارنفرمی باشد۰ ازنظرآب وهوایی واقلیم شناسی جزء ناحیه نیمه بیابانی خفیف به شمار می رود اقتصاد این شهرازدیربازبرپایه زراعت ودامپروری بوده و وجودقنوات متعدددراین شهرحاکی ازسابقه طولانی حرفه کشاورزی می باشدازعمده محصولات آن میتوان به غلات ، چغندرقند ، پسته وبه ویژه خربزه اشاره نمود۰ ازصنایع دستی ، قالیبافی بانوان وازصنایع کارگاهی می توان به کوره های آجرپزی اشاره نمود ۰قدمت شهرگزبه پیش ازظهوراسلام می رسد ۰بافت اصلی شهر، دژمانندبوده که به مرور زمان ازبین رفته وجزخرابه هایی ازآن باقی نمانده است ۰درکتاب نزهه القلوب نوشته حمداله مستوفی آمده است «بهمن ابن اسفندیارهخامنشی (اردشیردرازدست ) دراین شهرآتشکده ای ساخت که باظهوراسلام به مسجدتبدیل گشت » ازاماکن تاریخی مذهبی این شهرمسجدجامع آن بوده که نمایه محراب آن متعلق به دوران سلجوقی است این بنادردرون صفویان تجدیدبناگردیده است ازدیگربناهای تاریخی این شهرکاروانسرای عباسی است که درمجاورت این شهرواقع گردیده است ۰
گزمهدعلماء ، عرفا، شعرا ، هنرمندان وهمچنین صنعتگران بنامی است که بعضا˝ شهرت جهانی دارندشهرگزدرحقیقت ازقدیمی ترین روستاهای ایرانی وازنقاط تمدن نشین آریایی درنواحی مرکزی ایران بوده وشاخص منحصربه فرد این دیارکهن زبان است که جزء اصیل ترین شاخه های زبان آریایی می باشد این شهربزرگترین وآبادترین سرزمین درشمال اصفهان درسده های قبل ازاسلام وقرون اولیه اسلامی بوده است %

جغرافیا ی گزبرخوار

منطقه برخوار با سابقه تاریخی طولانی وگویش محلی آن که بسیاربه پارسی باستان ودری ساسانی شبیه است ، در حاشیه شهرتاریخی و زیبای اصفهان واقع گردیده است ۰ به نظرمی‌رسد لغت برخوار که مشتق از دو کلمه «بر» به معنی انواع و« خوار» که از خواروبار و بنشن گرفته شده ، نشانگر موقعیت این سرزمین بعنوان محلی که درآن انواع کشت میوه و دانه های خوراکی انجام می‌گرفته ، می باشد این منطقه ازسی ودو پارچه آبادی تشکیل گردیده که قریه گز از بزرگترین وقدیمی‌ترین آبادیهای آن است۰
برخوار با ارتفاع ۱۵۰۰ مترازسطح دریا ، در ۱۸ کیلومتری شمال شرقی اصفهان ودر حاشیه کویرمرکزی ایران واقع شده است که ازشمال به شهرستان نطنز و بخش میمه ، از جنوب به شهراصفهان و منطقه ماربین ، ازغرب به شهرستان نجف آباد ومنطقه دهق وعربستان (عراق عجم ) وازشرق به شهرستان اردستان منتهی می شود۰
این دشت نسبتا وسیع از۳۲ درجه و۳۸ دقیقه تا ۳۲ درجه و۱۲ دقیقه عرض شمالی ازخط استوا و از۵۱ درجه و۱۰ دقیقه تا ۵۲ درجه و۱۴ دقیقه طول شرقی از نصف النهارگرینویچ گسترش داشته که دراکثرکتب جغرافیایی دوره اسلامی ازآن به عنوان نخستین منزلگاه بین اصفهان ، کاشان ، قم و ری نام برده شده است دردهه‌های اخیر، توسط متخصصین ، راه‌ها وکاروانسراهای آن به تفصیل شرح داده شده که به احتمال قریب به یقین قریه و روستای گز در این دشت سرسبز وحاصلخیز از قدیمی‌ترین روستاهای این منطقه بوده است ۰

وجه تسمیه شهر:
در این مورد اطلاعات دقیقی در دست نیست و احتمالاً به علت وجود درختچه های گز در این ناحیه بوده است.

گویش وزبان محلی
گویش و زبان گزبرخوار فرس قدیم بصورت قسمتی اززبانهای چهارگانه پهلوی یا پهله ای است
این گویش به تدریج ازقرن یازدهم هجری به بعد تحت تأثیرزبان خط فارسی قرارگرفته وتغییر یافته است ولی در حال حاضر، گویش مزبور یک گویش قدیمی و اصیل ایرانی محسوب می‌گردد و از نظر کتابت بدون خط و از الفبای فارسی و عربی و اعراب آنها استفاده می‌نموده و می‌کند و به علت تشابهاتی که در بعضی لغات وکلمات و واژه‌ها با گویش زبان آلمانی و بعضی نواحی اروپا و حتی یونان داشته است ، مورد تحقیق و بررسی متخصصین و فرهنگ شناسان آلمانی نظیر« ویلهلم آیلرس » قرارگرفته بطوری که نامبرده ، کتابی درباره گز و ساختارگویش آن به زبان آلمانی منتشر نموده است ۰

بناهای تاریخی شهر گز

مسجدجامع گز
مسجد جامع گز یک مسجد کوچک چهار ایوانی از دوره سلاجقه است ( قرن ششم ) که دردوره‌های بعد خرابیهایی به آن وارده آمده و دوباره تجدید ساختمان شده ، با این همه ، مقدار زیادی از مشخصات سلجوقی خود را حفظ کرده است ۰ ایوانهای شمالی ، جنوبی ، شرقی و غربی دراین مسجد ، دو به دو قرینه هم هستند و صحن آن به شکل مربع و طول و عرض آن در حدود ۱۲ مترمی باشد آثار قابل ملاحظه سلجوقی این مسجد در ایوان غربی آنست و دو راهروی فعلی مسجد درطرفین این ایوان قرار دارند در هر یک از اضلاع شمالی و جنوبی ، ایوانی در مدخل به ارتفاع تقریبی دومترونیم قراردارد۰

یکی ازنمونه های جالب کاروانسراهای دوره شاه عباس اول که در سر راه اصفهان به شمال ساخته شده ، کاروانسرای گز است ۰طول این کاروانسرای تاریخی در قسمت خارج آن ازمشرق به مغرب ۹۶ متر و عرض آن از شمال به جنوب ۸۳ مترودرداخل کاروانسرا طول صحن آن ازمشرق به مغرب پنجاه متروعرض آن ازشمال به جنوب ۴۰ متراست ۰ در چهارگوشه کاروانسرا چهار برج دیگری بنا شده که منظره آن ازدور هم نمایان است و برای دیده بانی به‌کار می‌رفته است ۰ ارتفاع سردر باشکوه کاروانسرای گز یازده متر است و نمای خارجی آن شامل ایوانهای فوقانی و تحتانی با جرزها وپشت بغل‌های کاشیکاری ازنوع معقلی می‌باشد ۰ قسمت فوقانی سر در ورودی کاروانسرا نیز تزئینات جالبی ازنوع کاشیکاری معقلی دارد۰

مسجد آقا محمود گز

یکی از آثار آجری و قدیمی گز، مسجد مستطیلی شکل وکوچک آقای محمود به عرض تقریبی ۱۰ متروطول ۱۲ متربوده که درمحل مدخل ورودی بازارقدیمی تخریب شده گز بنا گردیده و به نظرمی‌رسد آن هم ازآثارمعماری اواخرحکومت صفویه باشد که توسط شخصی به نام آقا محمود بناشده است ۰

بقعه متبرکه امامزاده شاه نعمت اله وقبرستان سادات گز
یکی ازقدیمی ترین ومعتبرترین ومستندترین بناهای تاریخی دوران صفویه ومقابر متبرکه گز و منطقه برخوار است که بیش از ۵۰۰ سال قدمت دارد و از سالهای ربع اول قرن دهم هجری (بعدازسالهای ۹۱۷ هجری قمری) از زمان شاه اسماعیل صفوی برجای مانده است ۰

بنیاد فرهنگی وفرهنگسرای ادیب برومند
بنای قدیمی ساخته شده در عهد قاجار توسط مرحوم حاج محمد علیخان حاج کلانتر فرزند مرحوم علی اکبر بیگ والی منطقه از عهد فتحعلی شاه قاجار با قدمت حدود ۱۲۰ سال و به مساحت ۳۰۰۰ متر مربع می‌باشد که در اختیار مرحوم حیدر علی خان برومند بوده است.این بنا توسط آقای عبدالعلی (ادیب)برومند خریداری و با همّت شهرداری گز تعمیر و تکمیل گردید و اکنون به عنوان بنیاد فرهنگی وفرهنگسرای ادیب برومند در اختیار شهروندان می‌باشد.در این فرهنگسرا یک کتابخانه که آقای ادیب برومند با اهداء ۳۰۰۰ جلد کتاب آن را ایجاد نموده‌اند و همچنین موزه مردم شناسی که توسط آقای مجید فروتن از شهروندان شهر گز تاسیس گردیده است وجود دارد.

دیگر آثار:

باروی قدیمی شهر، منازل قدیمی امینیان و سلیمان آقا ،باغ سالار ، مقابر باستانی و…

مشاهیرشهرگز

آیت اله حاج محمدحسن شیروانی جزی
فرزند حاج محمدابراهیم شیروانی جزی ، عالم ، فاضل ،معمر، مؤلف کتاب «فقهیه » ومدرس مدرسه صدر بازار اصفهان بوده که درشب دوشنبه ۲۶ رمضان المبارک سال ۱۳۲۶ دردوران سلطنت قاجاریه وفات ودر تکیه فاضل هندی درتخت فولاد مدفون گردیده است که درنظر بوده به نجف اشرف منتقل گردد، از آثار دیگر «مجمع الرسایل » است که در هنگام سفر به سامرا در سال ۱۳۰۶ به تایید مجدد میرزا محمدحسن شیرازی رسیده و در سال ۱۳۱۰ چاپ شده وبعد از وفات او با حواشی بعضی ازشاگردان او نظیر آیت اله محمدتقی شیرازی وملامحمد کاظم خراسانی مجددا چاپ شده است ۰ وی ازشاگردان شیخ مرتضی انصاری ودیگران بوده است ۰
آیت اله حاج شیخ عبدالکریم گزی
فرزند ملامهدی بن حاج محمد باقربن ملاعلی ، ازاجله علماء وفقهاء ومدرسین وازمجتهدین بزرگ و مراجع اصفهان بوده که درسال ۱۲۶۰ متولد گردیده است ۰ وی به ذی الحجه الحرام ۱۳۳۹ فوت شده ودرتخت فولاد اصفهان ، تکیه کازرونی مدفون است ۰
دراصفهان درخدت میرمحمد صادق کتابفروش ومیرزا محمد حسن نجفی وسپس درنجف درمحضرحاج سیدحسین ترک و حاج میرزا حسین خلیلی و درکربلا نیزدرمحضرشیخ علی نقی البرغانی الحایری تحصیل علم نموده است ۰ پس ازمراجعت درمدرسه نیماورد ساکن گردیده وبه اتفاق مرحوم سید محمدباقردرچه ای درسیدمهدی درچه ای به تدریس اشتغال داشته است ۰
دراثرحسن سلیقه واخلاق پسندیده وصفات حمیده دربین امثال واقرآن خویش ممتازونظرخاص وعام را به خود جلب و مورد توجه قاطبه طبقات گردیده و ریاست وشهرتی زاید الوصف به هم رسانیده بود ۰
وی تقریبا مدت ۱۰سال آخرعمرمرجع تمام مرافعات وحکومت شرعیه اصفهان وتوابع بوده وچون محضر او ازکلیه پیرایه ها عاری ومبرا بوده است ، خود شخصا به امور رسیدگی می‌فرمود وملاحظه هیچ کدام از دوطرف دعوا را نمی نموده و از رشوه و ارتشاء بغایت دور و دعوت هر فقیری را ازمحلات بعیده بدون تحمیل ناراحتی اجابت می‌فرموده ، محبوب القلوب عموم واقع شده است ۰ عالمی خوش بیان واصولا مجلس درس و مباحثه و مجالس خصوصی اومشحون از لطایف وفرایض بوده است ۰
درویش عباس گزی
متخلص به جزی ، ازشعرای دوره قاجاریه است که درسال ۱۲۶۴ هجری قمری در گزبرخوار متولد شد درویش پس از رسیدن به سن هفت سالگی درموطن خود به مکتب خانه رفته و نزد عالمی به نام ملا عبداله مدتی را به کسب علم ودانش پرداخته ولی به علت ناملایمات زندگی و مشکلات و قحط سالی وگرانی ، مکتب خانه را رها کرده وهمراه پدر به کار مقنی‌گری پرداخته است ۰ خود درشرح زندگی خودگفته فرزند علی اولیک و ماندگار نامی بوده است ۰ درویش ازسن ۱۳ ، ۱۴ سالگی به سرودن شعر پرداخت و از همان هنگام به عنوان شاعری که به زبان محلی شعرمی‌سروده شناخته شد۰ باگذشت زمان و بامراودت و معاشرتی که با دروایش داشت ، باعث شد او به خانقاه آنان راه پیدا نموده وکم‌کم به سلک آنان درآید و به سیروسفر بپردازد۰ درویش در یکی ازسفرهای خود به شیراز ، تعدادی قرآن با تفسیر و ترجمه صفی علیشاه به سوغات آورد و به دوستانش هدیه کرد۰ او درپایان یک سفر طولانی به زادگاه خود گزبرخوار بازگشت ومراد و مرشد گروهی شد که محل گردهمایی آنان مقبره امامزاده شاه نعمت اله بود۰
درویش درسال ۱۳۲۳ هجری قمری در سن ۵۹ سالگی دارفانی را وداع گفت و در زاویه شرقی مقبره امامزاده شاه نعمت اله درگزبرخوار به خاک سپرده شد درسال ۱۳۶۶ هجری شمسی برای دومین بارسنگ قبری توسط نوادگان او تهیه وبرروی قبر وی در امامزاده شاه نعمت اله نصب گردیده است ۰
درویش اشعار خود را تحت عنوان ارشاد الولد درمضامین : عرفانی ، موعظه ، وصف طبیعت ، مدح ائمه اطهارومولای متقیان وهدایت فرزندان خویش و به شکل مسمط ، ترکیب بند ، بحرطویل و هزلیات سروده و به استقبال شعرایی همچون حافظ ، سعدی ، مولوی ، سنایی ، خسرو قبادیانی ، ونظامی گنجوی رفته است ۰ دیوان اشعار او مشتمل برحدود ده هزاربیت می باشد ۰

عبدالعلی خان ادیب برومند

ازدیگررجال برجسته وناآورگزبرخواراستاد ، دانشمند، ادیب ، نویسنده وشاعر بزرگوار وگرامی جناب آقای عبدالعلی خان ادیب برومند فرزند مرحوم مصطفی قلی‌خان (متولد ۱۲۷۲ ومتوفی به ۱۳۵۳ هجری شمسی ) درگز ونواده مرحوم محمدحسین خان ونبیره مرحوم سرتیپ محمدرضا خان معروف به سرتیپ گزی و از طرف مادر فرزند رباب سلطان غفاردخت ، دخترمرحوم عبدالغفارخان گزی معروف به حاج نایب ، (متولد سال ۱۲۸۳ ومتوفی ۱۳۶۱ هجری شمسی درسن ۷۸ سالگی ومدفون درمقبره خانوادگی واقع درتخت فولاد ، تکیه امام جمعه ) می باشد ۰
ایشان درسال ۱۳۰۰ یا ۱۳۰۳ هجری شمسی درخانواده متعین ومرفه به دنیا آمد و با طی دوران کودگی و طفولیت با توصیه و هدایت پدر و مادر توانای خویش تحصیلات ابتدایی و خواندن و نوشتن را در گز و نزد معلم سرخانه ای به نام ملا قنبرآموخته و سپس در و دبستان انوری گزبرخوار به مدیریت روانشاد محمد انواری و سپس از سال‌های ۱۳۱۰ هجری شمسی دراصفهان درمدرسه قدسیه به مدیریت میرزا عبدالحسین قدسی معروف به خوشنویس قدسی و سپس درمدرسه فرهنگ به مدیریت مرحوم مجید امیراحمدی از پیشکسوتان فرهنگ آن زمان مشغول و پس ازپایان تحصیلات سوم متوسطه به دبیرستان صارمیه به مدیریت شادروان منصورمنصوری ومرحوم عجمی در رشته ادبی به تحصیل خویش ادامه داده ودر آموزش زبان فرانسه به علت اطلاع و علاقه پدرشان سعی بلیغ و وافر داشته و درطی سالهای آخر دبیرستان وششم ادبی درحدود سالهای ۱۳۲۰ وجنگ بین الملل دوم با همت و علاقه خویش از اشعار استادان پیشین ، فردوسی ، سعدی ، مولوی ومشتاق اصفهانی بهره برده و از آثار معاصران زمان خویش نظیر ادیب الممالک فراهانی ، ملک‌الشعرای بهار، ایرج میرزا ، عارف قزوینی ، فرخی یزدی ومیرزاده عشقی که مورد علاقه ایشان بوده ، استفاده و در سال ۱۳۲۱ هجری شمسی با پذیرفته شدن درکنکور دانشکده حقوق تهران درسال ۱۳۲۴ موفق به گرفتن پروانه لیسانس دررشته قضایی گردیده وضمن ادامه مطالعات ادبی زبان فرانسه به سرودن اشعارمیهنی وانتقادی وسیاسی در روزنامه های اصفهان وتهران اقدام و با ادامه درشغل آزاد وکالت دادگستری با احتراز ازمشاغل دولتی و به فعالیت سیاسی و ادبی خویش ادامه می دهد۰

دیگر مشاهیر:
امامزاده شاه نعمت اله(قاضی القضات در عهد صفویه) ،ملا محمد تقی جزی (از علمائ و مقدسین) ،ملا محمد باقر ابوالفقراء(شاعر و ادیب)، میرزین الدین جزی معروف به شیخ جنتی(شاعر وادیب)،مرحوم حسین قدیری(استاد آواز)و…